Yanlış Tehdit Okuması, Aşırı Sağ ve İslam: Batı Ne ile Yüzleşiyor?
Son yıllarda Batı toplumlarında aşırı sağın yükselişi, ırkçılığın ve İslam karşıtlığının giderek daha normal bir dil haline gelmesiyle birlikte ilerliyor. Bu süreci yalnızca “göç”, “güvenlik” ya da “radikalleşme” gibi dar başlıklar altında okumak, asıl resmi kaçırmamıza neden olur. Aslında yaşanan şey, Batı’nın kendi iç krizlerini oryantalist bakışla yanlış bir tehdit algısı üzerinden yönetme çabasıdır. Bu yanlış okumanın merkezine ise çoğu zaman “İslam” yerleştirilmektedir.
Soğuk Savaş Sonrası Boşluk ve Yeni “Öteki”
Soğuk Savaş boyunca Batı’nın karşısında net bir rakip vardı: Sovyetler Birliği. Bu rekabet ideolojikti, askerîydi ve büyük ölçüde simetrikti. Kapitalizm ile sosyalizm arasındaki mücadele, sınırları belli iki blok arasında yürüyordu. Sovyetler çöktüğünde ise Batı sadece bir rakibi değil, kendisini tanımladığı aynayı da kaybetti.
1990’lardan itibaren oluşan bu boşlukta, İslam dünyası giderek “tehdit” söyleminin merkezine yerleştirilmiştir. Edward Said’in yıllar önce işaret ettiği gibi, İslam Batı’da çoğu zaman olduğu haliyle değil, oryantalist bir çerçeveyle yeniden kurgulanmış bir imge olarak sunulmuştu. Bu imge, gerçek Müslüman topluluklardan, onların iç çeşitliliğinden ve tarihsel tecrübelerinden büyük ölçüde kopuktu. Ancak tam da bu kopukluk, onu siyaseten kullanışlı hale getirdi. Çünkü somut bir aktörden ziyade muğlak ve sürekli genişletilebilir bir “tehdit” tanımı üretilmişti.
Yanlış Tehdit Okumasının Mantığı
Batı’nın burada yaptığı temel hata, nedensel olanla görünür olanı karıştırmasıdır. Ekonomik eşitsizlikler, sosyal devletin çözülmesi, temsil krizleri ve elit–halk arasındaki mesafenin açılması gibi yapısal sorunlar; toplumsal huzursuzluğun ve siyasal radikalleşmenin asli nedenleridir. Ancak bu sorunlarla yüzleşmek, mevcut düzenin sorgulanmasını gerektirir. Bunun yerine kültürel ve dinsel farklılıklar, “hızlı açıklama” işlevi görür.
İslam bu noktada yalnızca bir günah keçisi değildir; aynı zamanda bir ayna işlevi görür. Batı, kendi içindeki otoriter eğilimleri, tahammülsüzlüğü ve eşitsizliği görmek yerine, bunları dışarıdan gelen bir tehdit olarak kodlar. Bu sorunu çözmez, sadece yer değiştirir.
Güvenlik Söylemi ve Kimlik Krizi
11 Eylül sonrası dönem, bu yanlış tehdit okumasının kurumsallaştığı bir eşik oldu. Terörle mücadele adı altında geliştirilen politikalar, zamanla belirli bir inanç grubunu hedef alan genellemelere dönüştü. Oysa Batı’daki şiddet eylemlerine dair veriler, tehdidin büyük ölçüde yerli olarak aşırı sağ kaynaklı olduğunu göstermektedir. Buna rağmen siyasal ve medyatik söylem, tehdidi ısrarla “dışarıda” ve özellikle Müslüman kimlikte aramayı sürdürdü.
Bu durum, meselenin güvenlikten çok bir kimlik krizine işaret ettiğini gösterir. Küreselleşme, neoliberal ekonomi ve dijital dönüşüm; Batı toplumlarında sınıfsal dengeleri ve aidiyet biçimlerini derinden sarstı. Orta sınıf erirken, gelecek tahayyülü belirsizleşti. Bu tür kırılma anlarında toplumlar, yapısal sorunlarla yüzleşmek yerine sembolik bir “öteki” inşa etmeye yönelir. İslam karşıtlığı bu bağlamda bir neden değil, bir sonuçtur.
Aşırı Sağ ve Normalleşme Sorunu
Bugün asıl dikkat çekici olan, aşırı sağın varlığı değil; söylemlerinin normalleşmesidir. Irkçı ve İslam karşıtı ifadeler artık marjinal alanlarda değil, ana akım siyaset ve medya dilinde yer bulmaktadır. Bu da meselenin “birkaç radikal grup” sorunu olmadığını gösterir. Sorun, merkez siyasetin kendi söylemsel sınırlarını aşırı sağa doğru genişletmesidir.
Bu genişleme kısa vadede kazanç sağlayabilir. Uzun vadede Batının savunduğunu iddia ettiği hukuku aşındırır. Hukuk devleti, çoğulculuk ve ifade özgürlüğü yalnızca “bizden olanlar” için geçerliyse, artık evrensel ilkeler olmaktan çıkar.
İslam ile Değil, Önce Kendisiyle Yüzleşmek
Dolayısıyla Batı’nın önünde duran temel mesele, İslam’la nasıl yüzleşeceği değil; kendi iç çelişkileriyle nasıl yüzleşeceğidir. İslam karşıtlığı, Batı’yı geçici olarak rahatlatabilir; fakat bu rahatlama yanıltıcıdır. Çünkü gerçek kriz demografik ya da kültürel değil; siyasal, toplumsal ve anlamsaldır.
Yanlış tehdit okuması sürdükçe, aşırı sağ büyür. Toplumsal kutuplaşma derinleşir ve birlikte yaşama ihtimali daha da zayıflar. İhtiyaç duyulan şey yeni bir “öteki” değil, sorumluluğu dışsallaştırmaktan vazgeçen yeni bir yüzleşme biçimidir.