Pragmatik Postmodernizm Nedir?
Gerçeğin Yitiminden Dayanışma Toplumuna Geçiş
Pragmatik postmodernizm, modernliğin kesinlik arzusuna karşı geliştirilen postmodern şüpheyi, pragmatizmin “işe yararlılık” anlayışıyla birleştiren bir düşünce yönelimidir. Bu çizginin en belirgin temsilcisi Richard Rorty’dir. Ancak onun önerdiği dönüşümü kavramak için modern düşüncenin neyi amaçladığını hatırlamak gerekir.
Modern felsefenin sembolik başlangıç noktalarından biri René Descartes’tır. Descartes, sarsılmaz bir temel bulmak istedi. Eğer kesin bir başlangıç noktası bulunursa, bilgi onun üzerine güvenle inşa edilebilirdi. Modernliğin genel ruhu da buydu: akıl arındırılırsa, dünya olduğu gibi bilinebilir. Bilim, ilerleme ve evrensel yasalar fikri bu güven üzerine yükseldi.
Bu yaklaşım zamanla büyük anlatılara dönüştü. İnsan doğasının evrensel olduğu, tarihin belirli bir yönde ilerlediği, aklın herkese aynı hakikati göstereceği düşüncesi güçlü bir çerçeve sundu. Jean-François Lyotard bu tür bütüncül sistemleri “üst anlatı” olarak adlandırdı ve postmodern durumu bu anlatılara duyulan güvensizlik olarak tanımladı. Çünkü bu anlatılar yalnızca açıklama yapmıyor, aynı zamanda norm koyuyordu: Dünyaya böyle bakmalısın.
Örneğin ilerleme anlatısını düşünelim. Modern dönemde bilimsel ve teknolojik gelişmenin insanlığı sürekli daha iyiye götürdüğü varsayılırdı. Oysa dünya savaşları, kitlesel yıkımlar ve çevre krizleri bu güveni sarstı. “İlerleme” kavramı evrensel bir gerçeklik olmaktan çok, belirli bir dönemin iyimser inancı gibi sorgulanmaya başladı.
Jacques Derrida ve Michel Foucault gibi düşünürler, bu büyük anlatıların çoğu zaman iktidarla iç içe olduğunu savundu. Evrensel hakikat iddiası, farklı yaşam biçimlerini dışlayabiliyordu. “Normal” kabul edilen bir insan modeli oluşturuluyor, bu modele uymayanlar sapma olarak etiketlenebiliyordu. Böylece hakikat söylemi, farkında olmadan baskı aracına dönüşebiliyordu.
Postmodern düşünce burada radikal bir kırılma yapar. Tek bir insan özü yoktur. Tek bir rasyonalite yoktur. Bilgi, dış dünyayı aynen yansıtan bir ayna değildir; belirli bir bağlamda üretilen yorumdur. Dünya çoğuldur ve farklı perspektifler arasında tek bir nihai hakem yoktur. Ancak bu noktada ciddi bir soru ortaya çıkar: Eğer her şey yoruma bağlıysa, ahlakın temeli ne olacak? Herkes kendi doğrusunu üretirse ortak bir zemin nasıl kurulacak?
İşte pragmatik postmodernizm bu soruya modern tarzda bir temel arayarak değil, yön değiştirerek cevap verir. Richard Rorty, hakikati “gerçekliğe uygunluk” olarak değil, “işe yararlılık” olarak düşünmemiz gerektiğini söyler. Dil, dünyayı temsil eden bir ayna değil; dünyayla başa çıkmamızı sağlayan bir araçtır.
Bunu gündelik bir örnekle düşünelim. Bir toplumda “insan hakları” kavramı güçlü bir uzlaşı yaratıyorsa ve insanların keyfi şiddete uğramasını azaltıyorsa, bu kavramın değeri metafizik bir temele dayanmasından değil, pratikte işe yaramasından gelir. Rorty için önemli olan, bu kavramın “evrensel olarak doğru” olması değil; daha az zulüm üretmesidir.
Bir başka örnek üzerinden düşünelim. Bir toplumda kadınların kamusal hayata katılımı önce “aykırı” görülmüş olabilir. Zamanla bu görüş değişmiş, eşitlik fikri yayılmış ve insanlar bunun daha adil sonuçlar doğurduğunu deneyimlemiştir. Bu değişim, insan doğasına dair yeni bir metafizik keşif sonucu değil; duyarlılıkların ve dilin dönüşümü sonucu gerçekleşir. Pragmatik postmodernizm tam da bu dönüşüm dinamiğine odaklanır.
Rorty burada nesnellik yerine dayanışmayı merkeze koyar. Toplumu bir arada tutan şey, insanın değişmeyen özü değil; aşağılanmaya ve acıya karşı geliştirdiği ortak hassasiyettir. Ahlak keşfedilen bir öz değil, tarihsel olarak genişleyen bir empati alanıdır. Fakat bu yaklaşımın zayıf görülebilecek yanı da buradadır. Eğer ahlak yalnızca tarihsel uzlaşıya dayanıyorsa, uzlaşının bozulduğu yerde hangi ölçüte başvuracağız? Örneğin Tanrı’ya dayalı bir ahlak anlayışı, davranışlara aşkın bir bağlayıcılık sunar. İlahi rıza fikri, bireyin eylemlerini dünyevi uzlaşıdan bağımsız olarak anlamlandırabilir. Pragmatik postmodernizm ise böyle aşkın bir dayanağa ihtiyaç olmadığını söyler ve onun yerine koyduğu şey kesin bir temel değil, sürekli genişleyen bir diyalog ve duyarlılık umududur.
Bu yüzden pragmatik postmodernizm hem umutlu hem de risklidir. Umutludur; çünkü farklı yaşam biçimlerinin bir arada var olabileceği çoğulcu bir dünya tasavvur eder. Risklidir; çünkü hiçbir şeyi nihai olarak garanti altına almaz. Hakikat yerine konuşmayı, temel yerine dayanışmayı, zor yerine iknayı önerir.
Sonuçta bu yaklaşım, modernliğin “kesinlik” arayışını bırakıp “birlikte yaşama” arayışına yönelir. Temelsiz bir dünyada, mutlak hakikatler yerine daha az acı ve daha fazla özgürlük üreten pratiklere odaklanmayı teklif eder. Soru artık “Bu evrensel olarak doğru mu?” değil, “Bu insanlar için daha iyi bir hayat üretiyor mu?” sorusudur.