Oryantalizm: Edward Said’in Çığır Açan Kitabı – Cyma Hibri

 

Dr. Cyma Hibri‘nin bu yazısı ilk olarak The Conversation sitesinde 12 Şubat 2023 tarihinde yayımlanmış olup, Creative Commons lisansı uyarınca Türkçeye çevrilmiştir.

Bunun farkında olsanız da olmasanız da, Ortadoğu’nun nasıl göründüğüne ve nasıl ses çıkardığına dair zihninizde canlı bir imaj vardır muhtemelen. Seyrek bir manzara, sıcaktan bunalmış ve kum taneleriyle sararmış bir hava hayal edebilirsiniz. Bir udun tınısını veya çift armonik bir gamda şarkı söyleyen etkileyici bir sesi duyabilirsiniz.

Bu viral TikTok videosu, bu klişelerin kolektif bilincimizde ve popüler medyada ne kadar belirgin olduğunu gözler önüne seriyor. Burada, TikTok kullanıcıları, Beyrut (2018), Amerikan Keskin Nişancısı (2014) ve Argo (2012) gibi Orta Doğu hakkındaki Hollywood filmlerinde sıkça rastlanan özellikleri birlikte hicvediyorlar.

Video, yoksul veya çatışmalarla dolu olarak algılanan yerleri tasvir ederken kullanılan bir renk düzenleme stili olan “sarı filtre”yi tiye alıyor. Ayrıca kaba bir “Arap” müziği yorumu duyuyoruz ve birisi “kameraya bakan, bol kumaşlı bir kadın” gibi poz vererek Orta Doğu kadınlarına atfedilen rahatsız edici gizemi parodileştiriyor.

Bu klişeler, Filistinli-Amerikalı entelektüel ve aktivist Edward Said’in Oryantalizm olarak adlandırdığı şeyin bir parçasını oluşturmaktadır. Said’in aynı adlı 1978 tarihli çığır açan kitabı, Batılı uzmanların veya “oryantalistlerin” Orta Doğu’yu nasıl anladıklarını ve temsil ettiklerini inceliyor.

Said, Napolyon’un 1798’deki Mısır işgaliyle başlayan ve Mısır hakkında olabildiğince çok bilgi toplamak için bir grup bilim insanı, yazar ve akademisyenin görevlendirildiği Orta Doğu hakkındaki geniş ve organize bir bilgi birikimini analiz ediyor. Oryantalizm, bu tür projelere bağlı olan sözde tarafsız bilimsel ilgi ve keşif örtüsünü aralıyor.

Said, Oryantalist yazılar ve ideolojilerin, tanımladıkları dünyayı nasıl aktif olarak şekillendirdiğini ve Orta Doğu halklarını aşağı, itaatkar ve kurtarılmaya muhtaç olarak gösteren görüşleri nasıl sürdürdüğünü ortaya koyuyor. Sonuç olarak, bu genellikle ırkçı veya romantize edilmiş stereotipler (kalıp yargı), Batı sömürgeciliğini ve emperyalizmini haklı çıkaran bir dünya görüşü yaratıyor.

“Doğu” nedir?

Said’e göre, Doğu, Avrupa’nın doğusundaki bir grup ülkeye dayatılan “yarı efsanevi bir kurgu”dur. Bu terim Doğu ve Güney Asya ülkelerini tanımlamak için kullanılmış olsa da, Said esas olarak Güneybatı Asya ve Kuzey Afrika veya Orta Doğu ile ilişkili olarak nasıl kullanıldığına odaklanmaktadır.

Gerçekten de, Doğu’nun istikrarlı bir coğrafi sınırları yoktur. Oryantalistler, Lübnan, Türkiye ve Irak gibi birbirinden çok farklı ülkeler hakkında, aralarında pek bir fark gözetmeden yazılar yazabilirler. Sonuç olarak bu, “Doğu”nun coğrafi belirsizliği, geniş ve çeşitli manzaraları, halkları ve kültürleri tek, değişmeyen bir şey haline getirmeye hizmet eder.

Oryantalistler genellikle Güneybatı Asya ve Kuzey Afrika’nın bazı bölgelerini tüm Doğu’yu temsil etme niyetiyle tanımlarlar ve çok çeşitli ahlaki tutumlar, dinler, diller, kültürler ve siyasi yapılar tek bir çatı altında birleştirilir.

Bu nedenle, Doğu fikri, bir bölgenin doğru bir tanımlayıcısı olmaktan ziyade, Batı’nın kendisini tanımladığı soyut bir karşıtlık işlevi görmektedir.

 

“Doğulular” kimlerdir?

“Doğulu” terimi, genellikle Avrupa’nın doğusunda, çoğunlukla Arap ve/veya İslam ülkelerinden gelen herhangi bir kişi veya insan grubunu tanımlamak için kullanılıyordu. “Doğu” gibi, bu terim de çeşitli halkları belirli özellikler ve mizaçlar kümesine indirgiyor.

Said, kitabında, sözde Doğulu halklar hakkında, tembel, şüpheci, saf, gizemli veya yalancı olarak tanımlanan, zararlı ve bazen çelişkili bir dizi klişeyi gözlemliyor.

Said, Oryantalistlerin Güneybatı Asya ve Kuzey Afrika halklarının zengin çeşitliliğini küçümseyerek, onları Batı’nın kültürel olarak üstün göründüğü bir “zıtlık imgesi”ne dönüştürdüğünü savunuyor.

Orta Doğu halkları genellikle zayıf, barbar ve irrasyonel olarak tasvir edilir. Buna karşılık, Batılılar güçlü, ilerici ve rasyonel olarak gösterilir. Doğu ve Batı’nın veya Oryantal ve Batı’nın birbirini dışlayan bir ikiliğe yerleştirildiği bu düşünce tarzı, Oryantalist düşüncenin merkezindedir.

“Oryantalist” nedir?

Said, Oryantalizm üzerine yaptığı çalışmaların büyük bir bölümünü akademik araştırmaların analizine dayandırıyor. Kitabında Said, ağırlıklı olarak filoloji ve antropoloji alanlarında çalışan akademisyenlere, yani Güneybatı Asya ve Kuzey Afrika’nın dilleri ve kültürleri hakkında yazanlara odaklanıyor.

Bu araştırmacıların, son derece seçici ve taraflı gözlemlerini nasıl sözde “bilimsel” bulgulara dönüştürdüklerini ve böylece kendilerini Güneybatı Asya ve Kuzey Afrika konusunda objektif otoriteler olarak konumlandırdıklarını gösteriyor.

Ancak Oryantalistler yalnızca fildişi kulelerinde kapalı kalmıyorlar. Said ayrıca Arthur Balfour, Victor Hugo ve Eugène Delacroix gibi çeşitli isimleri örnek göstererek yazarların, şairlerin, ressamların, filozofların ve politikacıların çalışmalarını da inceliyor.

“Sadece bir yalanlar yığını”ndan çok daha fazlası

Said için Oryantalizmin sadece bir dizi mit olmadığını belirtmek önemlidir. O, Oryantalizmi kurumlar, politikalar, anlatılar ve fikirlerden oluşan birbirine bağlı bir sistem olarak anlamıştır.

Said bunu “gizli Oryantalizm” (Güneybatı Asya ve Kuzey Afrika hakkındaki örtük fikirler ve inançlar sistemi) ile “açık Oryantalizm” (kurumlar tarafından uygulanan açık politikalar ve ideolojiler) arasındaki etkileşim olarak tanımlamıştır.

Oryantalizmin gelişmesini ve güncelliğini koruyan şey, çeşitli alanlar arasında tutarlı ve aktif bir etkileşim olmasıdır. Akademik bulgular dış ve iç politikaları bilgilendirir. Popüler kültürdeki tasvirler, Güneybatı Asya ve Kuzey Afrika hakkındaki haberlerin çerçevelenmesini etkiler ve bunun tersi de geçerlidir. Kültür, bilgi ve güç arasındaki bağlantıları görmek, Oryantalizmin erişimini anlamak için temeldir.

 

Oryantalizm ne işe yarar?

Oryantalizm, Fransız ve İngiliz sömürge yönetiminin ideolojik temeli olarak hizmet etti. Ancak oryantalist algılar sömürge döneminden sonra ortadan kaybolmadı. Aslında, günümüzdeki dış ve iç politikaların gerekçelendirilmesinde kullanılmaya devam ediyorlar.

Said’in vurguladığı gibi, oryantalizm gücünü tekrar yoluyla sürdürüyor. Oryantalist fikirler, klişeler, yaklaşımlar son iki yüzyılda yenilendi ve tekrarlandı ve bunları bugün hala dolaşımda görebiliyoruz.

Örneğin, ABD ve Avrupa Birliği’nin 2022 tarihli bir BM raporunda “boğucu” olarak nitelendirilen Suriye’ye karşı ekonomik yaptırımlar uygulama yetkisini kendilerinde nasıl gördükleri bunun örneklerinden biridir.

ABD Dışişleri Bakanlığı tek taraflı yaptırımları “Beşar Esad rejimini sivillere karşı şiddete devam etmek için ihtiyaç duyduğu kaynaklardan mahrum bırakma” aracı olarak gerekçelendirirken, yaptırımlar Suriye’deki sivil nüfusu orantısız bir şekilde etkiledi.

Dahası, bu gerekçeler Said’in kitabında eleştirdiği temel varsayımı içeriyor: Güneybatı Asya ve Kuzey Afrika halklarının kendilerinden kurtarılması gerektiği varsayımı. Bu sözde kurtuluşun bedeli, bu toplulukların özgür iradeleri ve kendi kaderlerini tayin etme haklarından mahrum bırakılmasıdır.

Bağlamla ilgili bir not

Birçok akademisyen, Said’in yaşam deneyiminin ona “Oryantalizm”i yazarken eşsiz bir bakış açısı sunduğunu belirtiyor. Said’in kendisi de bunu kabul etti. 2003 tarihli önsözünde, “Bu çalışmaya olan kişisel yatırımımın büyük bir kısmı, iki İngiliz sömürgesinde büyüyen bir çocuk olarak ‘Doğulu’ olma bilincimden kaynaklanıyor” diye yazdı.

Ailesi 1948 Nakba’sı sırasında Manda Filistin’inden sürgün edildi ve Said Lübnan, Mısır ve Amerika Birleşik Devletleri’nde yaşadı. İngiliz sömürge okullarında ve seçkin ABD üniversitelerinde eğitim gören Said, hem içeriden hem de dışarıdan biri olma deneyimini, Filistinli bir Arap olarak kendi kimliği ile Batı’nın Arapları nasıl temsil ettiği arasındaki eşitsizlikle ilişkilendirdi.

Oryantalizm neden önemlidir?

“Oryantalizm” kitabının etkisi muazzamdır. Said, genellikle postkolonyal çalışmalar olarak bilinen alanın kurucusu olarak kabul edilir ve çalışmaları, kültürel çalışmalar, antropoloji, karşılaştırmalı edebiyat ve siyaset bilimi de dahil olmak üzere beşeri bilimlerin birçok alanını önemli ölçüde etkilemiştir.

Oryantalist kalıplara dair artan farkındalığı da kitabının büyük popülaritesine bağlayabiliriz. “Oryantalizm” (2003 itibariyle) 36 dile çevrilmiştir ve çoğu kitapçıda bulunan bir klasik olmaya devam etmektedir.

Oryantalizm hakkında medya okuryazarlığı artarken, bu kalıplar Batı popüler hayal gücünde her zamanki kadar geçerliliğini korumaktadır. Oryantalizmin Güneybatı Asya ve Kuzey Afrika ülkeleri ve halklarına dair algımızı şekillendirme biçimlerine meydan okumaya devam etmeliyiz.