İlerlemecilik: Bedene ve Cinselliğe İndirgenmiş İlerlemecilik Neydi Ne Oldu?
İlerleme, modern toplumlarda çoğu zaman tek bir yerden okunur: beden üzerinden. Özellikle de kadın bedeni üzerinden. Bu durum, sonradan modernleşen Batı dışı toplumlarda daha görünürdür. Kadın giyimi, cinsellik ve eğlence; ilerlemenin neredeyse doğal göstergeleriymiş gibi sunulur. Oysa ilerleme, bu kadar dar bir alana sıkıştırılamayacak kadar kapsamlı bir fikirdir.
İlerleme, yalnızca daha serbest giyinmek ya da daha görünür olmak değildir. Bireyin ve toplumun yararına olan, önceki duruma kıyasla daha kapsayıcı, daha adil ve daha sürdürülebilir bir aşamayı ifade eder. Buna rağmen medya, sosyal medya ve ideolojik söylemler ilerlemeyi sembollere indirger. Böylece düşünsel, siyasal ve ekonomik boyutlar geri plana itilir; geriye sadece gösterilebilir olan kalır.
Bu indirgemeci anlayışın karşısında yer alan katı gelenekçilik ise farklı bir yere varmaz. O da giyim ve beden üzerinden bir din ve ahlak anlatısı kurar. Birinde beden özgürlük vaadinin taşıyıcısıdır, diğerinde ise düzenin ve itaatin. Farklı yönlerden hareket edilse de merkez aynıdır: Kadın bedeni. Böylece iki zıt uç, aynı indirgemede buluşur.
Müslüman bir ülkeye bakıldığında özgürlük tanımının çoğu zaman kadın bedeni üzerinden yapılması bu yüzden şaşırtıcı değildir. Ancak bu, özgürlüğün yalnızca bir boyutudur. İran’da molla sınıfının, halkın önemli bir kısmının isteğine rağmen dayattığı başörtüsü zorunluluğu Batı’da son derece yüksek bir görünürlüğe sahiptir. Bu görünürlük, zaman zaman sömürgeci söylemleri meşrulaştıracak kadar ileri gider. Buna karşın Batı’da, özellikle Fransa’da görülen başörtüsü yasakları ve otoriter laiklik uygulamaları çok daha sınırlı bir eleştiriyle karşılanır. Bu asimetri, kültürel ve entelektüel gücün neyi evrensel sorun, neyi yerel istisna olarak sunabildiğini gösterir.
Burada mesele Batı’yı bütünüyle mahkûm etmek değildir. Avrupamerkezci eleştiriler birçok açıdan haklıdır ve bu eleştiriler Batı’dan çıkan evrensel değerleri bütünüyle geçersiz kılmaz. Aynı şekilde Doğu’nun sürekli geri, irrasyonel ve baskıcı olarak resmedilmesi; Batı dışı medeniyetlerin bilime, teknolojiye ve felsefeye yaptığı katkıların görmezden gelinmesi de ciddi bir düşünsel körlüktür.
Bu yazım, “ya Batıcı ya Doğucu” gibi siyah-beyaz tercihlere itiraz edecektir. Hayat, var olmak ya da yok olmak gibi iki zıt uç üzerinden ilerlemez. İlerleme de öyle. Çelişkilerle, gerilimlerle ve çoğu zaman tutarsızlıklarla ilerler. Batı’nın kendi içine bakarken daha temkinli, daha eleştirel; “ötekine” bakarken ise daha öğretici ve yargılayıcı olması tesadüf değildir. Bu bakış, sonradan Batılılaşan toplumların kendilerine yönelttiği sert bakışla şaşırtıcı biçimde benzeşir.
Sonuçta ilerlemecilik, yalnızca Batı dışı toplumlara özgü bir yanılsama değildir. Batı’nın kendi içinde de kadın bedeni üzerinden görünürlük kazanan bir eğilimdir. Ancak bu eğilim, tarihsel gecikme, kültürel baskı ve siyasal kırılganlıklar nedeniyle sonradan modernleşen toplumlarda daha yoğun yaşanır. Belki de asıl soru şudur: İlerleme gerçekten toplumların lehine mi okunuyor yoksa en kolay gösterilebilen yerden mi? Dipnot: Bu metinde geçen “Batı” ifadesi, homojen ve tekil bir yapı olarak kullanılmamaktadır.
Burada dikkat edilmesi gereken asıl mesele, her şeyin göreli olduğu ya da tüm anlatıların eşit derecede sorunlu olduğu iddiası değildir. Böyle bir yaklaşım, eleştiriyi güçlendirmek yerine etkisizleştirir. Asıl sorun, ilerleme ve özgürlük gibi kavramların tutarlı ilkelere değil, bağlama göre değişen ideolojik tercihlere göre uygulanmasıdır.
İran’daki başörtüsü zorunluluğunun eleştirilmesi haklıdır; çünkü bireysel iradeyi yok sayan her dayatma eleştiriye açıktır. Ancak aynı ilkenin Fransa’daki başörtüsü yasaklarına uygulanmaması, ortada evrensel bir özgürlük anlayışından çok seçici bir hassasiyet olduğunu gösterir. Bu durumda sorun, özgürlük fikrinin kendisi değil, onun kimler için geçerli sayıldığıdır.
Dolayısıyla mesele, “Batı da Doğu da aynı derecede sorunludur” gibi kolaycı bir denge kurmak değildir. Mesele, özgürlük, ilerleme ve birey kavramlarının gerçekten evrensel mi yoksa yalnızca belirli kültürel ve siyasal bağlamlarda mı savunulduğunu sorgulamaktır. İlke, bağlama göre askıya alındığında eleştiri ahlaki gücünü kaybeder.
Bu noktada kadın bedeni üzerinden yürütülen tartışmalar bir sembole dönüşür. Sorun bedenin kendisi değil, onun hangi anlatıya hizmet ettiğidir. İlerleme, bir toplumun kendisini dönüştürme kapasitesiyle ilgilidir; başkalarının üzerinden kurulan karşılaştırmalarla değil. Özgürlük de bir vitrinden ibaret değildir; tutarlılık gerektirir.