Aşırılık Neden Bu Kadar Yaygınlaştı?

Son yıllarda nereye baksak aşırılık görüyoruz. Siyasette, dinde, milliyetçilikte, sosyal medyada… Artık uç olan şeyler marjinal değil, sıradan. Bunun sebebi aşırılığın daha doğru olması değil. Daha dürüst bir sebep var: Aşırılık işe yarıyor.

Aşırı olan daha çok konuşuyor, daha çok görülüyor. Gündemi ele geçiriyor ve kararsız olanı kendine çekiyor. Sessiz olanı bastırıyor. Bugünün dünyasında sesini yükselten, dili sertleştiren, çizgiyi kalın çeken kazanıyor gibi duruyor. Bu yüzden aşırılık yayılıyor. Ama burada çok temel bir ayrımı kaçırmamak lazım: Bir şeyin işe yaraması, onu doğru yapmaz.

Aşırılık genelde bir anda ortaya çıkmaz. Bir fikir sabah uyanıp aşırı olmaz, zamanla olur. Önce “ben haklıyım” duygusu gelir. Sonra eleştiri rahatsız etmeye başlar. Ardından “buna karşı çıkanlar zaten kötü niyetli” denir. En son noktada da güç talebi ortaya çıkar. İşte tam burada aşırılık başlar. Artık fikir tartışılmaz, dayatılır.
Çoğu insan aşırılığı inançla ya da davayla açıklar. Ama bu açıklama eksik kalır. Çünkü işin merkezinde genelde iktidar vardır. Bu iktidar sadece devleti ele geçirmek değildir. Sözü kontrol etmek, ahlakı belirlemek, kimin konuşabileceğine karar vermek de iktidardır. Aşırı olan kişi çoğu zaman şunu ister: “Ben konuşayım, diğerleri geri dursun.” Bu noktadan sonra mesele fikir olmaktan çıkar.

Aşırılığın beslendiği en güçlü duygu korkudur. Özellikle kaybetme korkusu. Konumunu kaybetme, görünürlüğünü kaybetme, etkisini kaybetme korkusu. Dini, laik ya da milliyetçi aşırılıklar bu yüzden birbirine benzer. Hepsi aynı korkudan beslenir ama farklı kılıklara girer. Dil değişir, motivasyon değişmez.
Dini aşırılıklar çoğu zaman savunma refleksiyle hareket eder. Kendini kuşatılmış hisseder. Sürekli tehdit algısıyla konuşur. Laik aşırılıklar ise daha rahat bir üstünlük dili kullanır. Sürekli haklı ve meşru pozisyondadır. Dışlayıcıdır. Karşısındakini geri, cahil ya da tehlikeli ilan eder. Bu yüzden laik aşırılık çoğu zaman fark edilmez, normal kabul edilir. Oysa yöntem aynıdır: alan bırakmamak.

Sosyal medya bu süreci hızlandırır. Burada bağlam yoktur; hız. tepki ve duygu vardır. Sert olmazsan görünmez olursun. Net olmazsan ciddiye alınmazsın. Orta yol zayıflık gibi algılanır. İnsanlar bir süre sonra isteyerek değil, mecbur kalarak sertleşir. Dil bozulur ve aşırılık sıradanlaşır. Yine de burada önemli bir nokta var: Sertleşmeden konuşmak zor ama imkânsız değil. Mesele bunun bedelini göze alıp alamamaktır.
Peki aşırılar mı daha tehlikeli, yoksa aşırı olmamak için susanlar mı? Aslında ikisi de. Aşırılar ortamı gürültüye boğar. Susanlar ise boşluk yaratır. Ama asıl tehlike şu noktada ortaya çıkar: Aşırı olmayanlar zamanla kendini azınlık gibi hissetmeye başlar. Bu his insanı ya susturur ya da istemeden sertleştirir. Bazen de yalnızlaştırır. Hiçbiri sağlıklı değildir.

Susmak çoğu zaman doğru değildir. Susmak, özellikle baskı ortamında, çoğu zaman teslimiyet anlamına gelir. Ama konuşmak da her zaman kolay değildir. Çünkü ortam sertse, konuşmanın dili de sertleşir. İnsan bir noktada kendine yabancı bir dil kullanmaya başlar. Aşırılığın en tehlikeli tarafı da budur: insanı kendine benzetmesi.

Aşırı olmamanın ciddi bir bedeli vardır. Yalnızlık. Aşırı olmayan insan daha az alkış alır. Daha az görünür olur. Bazen de “bu bana bir şey kazandırmıyor” diye düşünür. Bu duygu küçümsenmemeli. Çünkü tutarlılık gerçekten kazandırmaz. En azından kısa vadede. Ama tutarlılık yine de daha iyidir. Çünkü tutarlılık bir kazanç hesabı değil, bir duruş meselesidir. Aşırılar kolay birleşir. Çünkü sloganları nettir. Düşmanları bellidir. Ilımlılar ise ortak zemin arar. Bu zaman alır. Güven ister. Ama uygun bir ortam oluşursa, aşırı olmayanların da bir araya gelmesi mümkündür. Sorun insanların dağınık olması değil, emin olmamasıdır.

Son olarak şunu kabul etmek gerekir: Radikal olmak her zaman yanlış değildir. Bazı zamanlar vardır ki sert tavır gerekir. Ama bu bağlama bağlıdır. Her durumda, her konuda, sınırsız bir radikalizm savunulamaz. Bir dava her yöntemi meşru kılmaz. Burada sınır olmak zorundadır.
Bugün aşırılık kazanıyor gibi görünebilir çünkü işe yarıyor. Ama bu onun doğru olduğu anlamına gelmez. Asıl mesele şudur: Bu gürültü çağında, gücünü bağırmaktan değil doğruluktan alan bir dil yeniden kurulabilir mi?
Bu soru hâlâ ortada duruyor. Ve cevabı, aşırı olanlar değil, hâlâ direnip aşırı olmayanlar verecek.