ABD Yahudi Hristiyan Değerleri Üzerine Mi Kuruldu?

04/04/2026 Ahmet B. Özkaya

Amerika’da din, toplumun yönetiminde doğrudan yer almaz, ancak yine de siyasi kurumların en önde geleni olarak kabul edilmelidir. Alexis De Tocqueville¹

Donald Trump’ın ve çevresinin siyasi söyleminin odağında yer alan “Amerika, Yahudi-Hristiyan değerleri üzerine kurulmuştur” argümanı sadece bir seçim stratejisi değildir. Amerikan kimliğinin kökenlerine dair derin bir dini siyasi iddiadır. Trump’ın dini danışmanı ve “Hristiyan Sağ” olarak bilinen gruplar, ABD Anayasası’nın İncil’in bir türevi olduğunu ve halkın refahının bu dini temellerle ölçüldüğünü savunmaktadır. Ancak bu iddia tam olarak doğru değildir. Diğer bir ifadeyle, ABD teokratik bir devlet olarak kurulmamıştır; fakat Hristiyan değerleri Amerikan halkını derinden etkilemiştir.

Amerikan muhafazakarlığının en güçlü dayanaklarından biri, 19. yüzyıl Fransız siyasetçi ve düşünürü Alexis de Tocqueville’dir. Tocqueville, Amerika’da Demokrasi adlı eserinde, dinin Amerika’da yasalarla devlet işine karışmadığını ancak “zihin alışkanlıklarını yöneterek devleti dolaylı yoldan kontrol ettiğini” savunur.¹ Ona göre özgür bir halk ancak kendi iç disiplini (ahlakı) varsa ayakta kalabilir ve bu ahlakın kaynağı dindir. Avrupa’dan farklı olarak din, devletin müdahalesi olmadan bireylerin vicdanında kalarak toplumsal düzenin uyum içinde sürdürülmesini sağlar. Din ayrıca çoğunluğun tiranlığını da engeller çünkü vicdana hitap ederek bir direnç oluşturur. Din ve devlet arasındaki bu denge sonucu din ve demokrasi birbirini dengeler.

Tocqueville’nin görüşünü özetlersek, din bir ahlaki düzeni sağlayarak özgürlüğün anarşiye dönüşmesini engeller. Demokrasi ise özgürlüğü sağlayan araçtır. Amerika’da demokrasinin başarısı, din ile özgürlük ve eşitlik ideallerinin birleşiminde gizlidir. Böylece Avrupa’da tersini gördüğümüz etki, şaşırtıcı bir şekilde ABD’de tam tersini ortaya çıkarmıştır.

Bu sebeple Hristiyanlığın inanç ve değerleri ABD’nin düzeninde güçlü bir etkiye sahip olmuştur. Genellikle Aydınlanma öğretilerinde, radikal aydınlanmacılar ve militan laiklerin görüşlerine göre din özgürlüğü engeller. Ancak bu her yerde ve her zaman geçerli değildir. Avrupa’da bile din ve sekülerlik arasındaki çatışma her ülkede aynı etkiye sahip değildir. Fransa’da katı laiklik ile İngiltere’de din ve devlet arasındaki ilişki farklı seyretmiştir.

Fakat bunların hiçbiri Trump’ın dini danışmanının söylediklerini haklı çıkarmaz. ABD kurucu babaları arasında dini inancı olan ve olmayanlar bulunmakla birlikte, ABD’yi Hristiyan bir devlet olarak kurmamışlardır. Aydınlanmacılıktan etkilenen kurucu babalar liberal değerler üzerine bir devlet inşa etmiştir. Ancak Washington halkın dindar olmasını arzu ederken bağnazlığa karşı çıkmıştır. Burada anlamamız gereken ince çizgi, devletin seküler olması ile vatandaşın dindar olması arasında bir çelişki olmadığıdır. Türkiye’de Cumhuriyet devrimi jakoben özellikler gösterdiği ve Fransız laikliğini esas aldığı için sadece devlet değil, vatandaş da laik olmalıydı.

Hristiyan sağının ABD’yi Hristiyan bir devlet olarak göstermesinin altında bazı sebepler yatmaktadır. George M. Marsden’in Fundamentalism and American Culture çalışması Hristiyan köktenciliğini inceler. Bu çalışmasında Protestan köktenciliğinin sadece dini bir hareket olmadığını, gelişen sekülerleşmeye karşı bir tepki olduğunu belirtir: Amerikan halkının sekülerleşmesi, evrim teorisine karşı duruşu ve geleneksel aile değerlerinin dönüşümüne karşı bir protesto hareketiydi. 1970’lerden sonra siyasete etkilerini bu hareketin daha belirgin şekilde görürüz.²

Yahudi-Hristiyan” Terimi: Bir Gelenek mi, Bir İcat mı?

İronik olan şudur ki bugün tarihi bir gerçek gibi sunulan “Yahudi-Hristiyan değerleri” söylemi Amerika’nın kuruluş yıllarında mevcut değildi. Arthur A. Cohen, The Myth of the Judeo-Christian Tradition eserinde bu terimin 20. yüzyılda, özellikle II. Dünya Savaşı sonrası komünizmin ateist yapısına karşı bir “Batı ittifakı” oluşturmak için politik olarak kurgulandığını belgeler.³ Bu mit aynı zamanda Hristiyanlar arasındaki farklılıkları ve Avrupa’da artan antisemitizme karşı bir birlik oluşturmak için oluşturulmuş siyasi bir söylemdi. Ancak bu söylem bugün başka bir anlam ifade ediyor.

Tarihsel süreç içerisinde genel olarak Yahudi ve Hristiyanlar arasında dostane ilişkiler olmamıştır. Hatta İslam dünyasında Yahudiler, Hristiyan Avrupa’dan daha özgür bir şekilde yaşıyorlardı. Günümüzde tıpkı Yahudilik ve Hristiyanlık gibi İbrahimî bir din olan İslam’ı dışlamak için bu söylem kullanılıyor. Bu kasıtlı söylem geçmişte komünizme karşıtlığı ifade ederken şimdi içerisine İslamofobiyi de dahil ediyor. Ancak gerçek şu ki artık İslam da Amerika’da tıpkı Yahudilik kadar buranın bir parçasıdır.⁴

Hristiyanlar arasında bu kesim, iddialarını desteklemek için yeminlerde ve paralarda dini ifadelerin geçtiğini savunurlar. 34. ABD Başkanı Dwight Eisenhower, “Tanrıya güveniyoruz” sloganını komünizme ve ateizme karşı bir slogan olarak kullanmıştır. ABD Temsilcisi Charles Bennett’in Temsilciler Meclisi’nde bahsettiği de Amerika Birleşik Devletleri’ni, devlet ateizmini benimseyen Sovyetler Birliği’nden ayırt etmekti.⁵ İlk olarak 1864 tarihli iki sentlik madeni parada ortaya çıktı. Bu ifadenin Amerikan İç Savaşı sırasında artan dini duygular sebebiyle kullanıldığı bilinmektedir. Ancak sloganın popüler olması çok daha sonra gerçekleşmiştir. Temmuz 1955’te 84. Kongre’nin ortak kararıyla tüm kağıt paralara ilk kez basılması kararlaştırıldı. 30 Temmuz 1956’da da ulusal slogan ilan edildi.⁶

1950’lerde Eisenhower, açılış dualarından dua kahvaltılarına kadar dini yeni gelenekler ekledi. Kevin M. Kruse, One Nation Under God: How Corporate America Invented Christian America (Tanrı’nın Himayesinde Tek Millet: Kurumsal Amerika Hristiyan Amerika’yı Nasıl İcat Etti?) adlı çalışmasında bunların nasıl bir mit olduğunu gösterirken, ayrıca 1930’larda sosyal devlet politikalarına karşı çıkan iş dünyasının dindar ve özgürlükçü Amerika imajını inşa etmeye çalıştığını da ortaya koymuştur. Diğer bir ifadeyle, iş dünyası Hristiyanlığa karşı gördüğü Roosevelt’in Yeni Düzen politikalarına karşı çıkmak için muhafazakarları finanse etmiştir. Tüm bu süreçte olanlar, Allahsız komünizme karşı Allah’tan korkan Amerika şeklinde soğuk savaş retoriğiydi.⁷

Amerika’nın Kurucu Babaları ve “Ayrılık Duvarı”

Thomas Jefferson, din ile devlet arasında “bir ayrılık duvarı” (wall of separation) inşa edilmesini anayasal bir zorunluluk olarak getirmiştir. Kendisi deist olmasına rağmen Ünitarianizm’den etkilenmiş, hatta Kur’an’ı okuyup notlar almıştır. Jefferson, dogmatik Hristiyanlığı “sapkın bir sistem” olarak nitelemiştir. Vizyoner ve karizmatik bir lider olarak Aydınlanmadan etkilenen liberal değerlere bağlı kalmıştır. ABD’nin bir Hristiyan devleti olmayacağını sadece söylemekle kalmamış, meşhur bir metaforla 1802’de Danbury Baptist Derneği’ne yazdığı bir mektupta da ifade etmiştir. Nitekim ABD Yüksek Mahkemesi bu metaforu 1947’de benimsemiştir⁸

Thomas Jefferson bu mektubunda şunları söylemiştir: Din, yalnızca insan ile Tanrısı arasında olan bir meseledir; insan inancı veya ibadeti için başka kimseye hesap vermek zorunda değildir; hükümetin meşru yetkileri yalnızca eylemlere uzanır, görüşlere değil. Amerikan halkının tamamının, yasama organlarının “dini kurumlara ilişkin hiçbir yasa çıkarmaması veya din özgürlüğünü yasaklamaması” gerektiğini ilan ederek Kilise ve Devlet arasında bir ayrılık duvarı inşa etme eylemini büyük bir saygıyla karşılıyorum.⁹

1797 tarihli Trablus Antlaşması, Amerika’nın kuruluş değerlerini net şekilde tanımlar. Bu antlaşma, ABD’nin Müslümanlara karşı dini bir düşmanlığı olmadığını söyler. Anlaşmada şu ifade aynen geçer. “ABD hükümeti hiçbir anlamda Hristiyan dini üzerine kurulmamıştır.”¹⁰

ABD’nin ilk başkanı George Washington, 18 Ağustos 1790’da Yahudi cemaatine yazdığı Newport mektubunda şunları yazar: …Amerika Birleşik Devletleri vatandaşları, insanlığa geniş kapsamlı ve liberal bir politika örneği gösterdikleri için kendilerini alkışlama hakkına sahiptirler; bu politika taklit edilmeye değerdir. Bir diğer önemli kısımda da şöyle yazar: …Neyse ki, bağnazlığa hiçbir onay vermeyen, zulme hiçbir yardımda bulunmayan Amerika Birleşik Devletleri Hükümeti, koruması altında yaşayanlardan yalnızca iyi vatandaşlar gibi davranmalarını ve her fırsatta ona etkin destek vermelerini istemektedir.¹¹

Sonuç olarak, bu örnekler ve tartışmalar daha da genişletilebilir. Ancak tarihi gerçekler, ABD’nin kurucuları tarafından seküler bir devlet olarak inşa edildiğini göstermektedir. Nitekim, ABD Anayasası’nda hiçbir dinin geçmemesi bir unutkanlık değil, bu alandaki uzmanların belirttiği gibi bilinçli bir tercihtir. Elbette, bu tercih militan laiklik ve devlet ateizmi uygulamaları gibi dini ve dindarı kamusal alandan dışlamaz; ayrıca bu konuda sahte bir özgürlük de vaat etmez.